ასემიური წერის ხელოვნება

ასემიური წერის ხელოვნება (Asemic Writing) ვიზუალური გამოხატვის ისეთი ფორმაა, რომელიც წერას ჰგავს, თუმცა არ ატარებს კონკრეტულ, განსაზღვრულ მნიშვნელობას. თავად სიტყვა „ასემიური“ ბერძნული წარმოშობისაა და პირდაპირ ნიშნავს „ნიშნის გარეშე“ ან „განსაზღვრული მნიშვნელობის გარეშე“. ეს ფორმა არსებობს იმ ზღვარზე, სადაც ერთმანეთს ერწყმის ენა, მხატვრობა, ჟესტი და აბსტრაქცია. ასემიური წერის აღქმისას ჩნდება ილუზია, თითქოს ტექსტს ვკითხულობთ, თუმცა მნიშვნელობა მუდმივად გვისხლტება.  ის შეიძლება მოგვაგონებდეს უცნობი ცივილიზაციის დამწერლობას, დავიწყებულ ანბანს ან სრულიად პირად, გამოგონილ ენას. მაყურებელი ამოიცნობს ნაცნობ სტრუქტურებს – ხაზებს, სიმბოლოებს, რიტმებს, სასვენი ნიშნების მსგავს პაუზებს – თუმცა მათ ჩვეულებრივ სიტყვიერ მნიშვნელობად ვერ გარდაქმნის. სწორედ ეს პარადოქსი ქმნის ასემიური წერის ძალას: იგი გვიწვევს ინტერპრეტაციისკენ, მაგრამ არ გვაიძულებს ერთი კონკრეტული პასუხის ძიებას. ეს არის სტილი, რომელიც უარს ამბობს ტექსტის ტრადიციულ „წაკითხვაზე“, თუმცა მაინც ახერხებს კომუნიკაციას.

მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინი „ასემიური წერა“ ფართოდ მხოლოდ მე-20 საუკუნის ბოლოსა და 21-ე საუკუნის დასაწყისში დამკვიდრდა, მისი საფუძვლები გაცილებით ძველია. გამოქვაბულის მხატვრობა, რიტუალური სიმბოლოები და პროტო-დამწერლობები ხშირად სწორედ იმ სივრცეში არსებობდა, სადაც გამოსახულება და ტექსტი ჯერ კიდევ განუყოფელი იყო. პროტო-კუნეიფორმული ნიშნები, ჰარაპის გაუშიფრავი სიმბოლოები თუ დღემდე ამოუხსნელი დამწერლობები, როგორიცაა Linear A, გვახსენებს, რომ წერა ოდესღაც თავადაც მისტიკური და ფარული იყო.

ასემიური წერის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყარო აღმოსავლეთ აზიური კალიგრაფიული ტრადიციებია, განსაკუთრებით ჩინური და იაპონური კალიგრაფია, სადაც წერის ფიზიკური აქტი ხშირად სცდება მხოლოდ სიტყვიერ მნიშვნელობას. ძენ-ბუდისტურ პრაქტიკაში ფუნჯის მოძრაობა შეიძლება გამოხატავდეს სულიერ მდგომარეობას, სპონტანურობასა და სიცარიელეს. მაყურებელმა შესაძლოა ვერ წაიკითხოს სიმბოლოები, მაგრამ მაინც იგრძნოს მათი ენერგია და შინაგანი რიტმი. სწორედ ის იდეა, რომ ნიშანს შეუძლია იმოქმედოს მნიშვნელობის გარეშეც, ძლიერ გავლენას ახდენს თანამედროვე ასემიურ ხელოვანებზე.

მე-20 საუკუნეში, ომების, პროპაგანდისა და ფილოსოფიური კრიტიკის ფონზე, ენისადმი ნდობა მნიშვნელოვნად შეირყა. ბევრმა ხელოვანმა და მოაზროვნემ დაიწყო ეჭვის შეტანა იმაში, რომ სიტყვებს შეუძლია სიმართლის სრულად გადმოცემა. ისეთი ავანგარდული მოძრაობები, როგორიცაა დადა, სიურრეალიზმი, აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმი და კონკრეტული პოეზია, სხვადასხვა გზით არღვევდნენ ტრადიციული კომუნიკაციის ფორმებს. სწორედ ამ კონტექსტში გაჩნდა კითხვა: რა ხდება, როდესაც წერას აზრი აღარ აქვს? სწორედ ამ კონტექსტშია ასემიური წერის მნიშვნელობა უფრო საინტერესო. 

ფილოსოფიურად ასემიური წერა ენის მიღმა არსებულ სივრცეს იკვლევს. ტრადიციულად, წერის მიზანი ინფორმაციის გადაცემაა, თუმცა ასემიური წერა ამ მოლოდინს არღვევს. ის თითქოს გვეუბნება: შეგიძლია უყურო, მაგრამ ვერ გაშიფრავ, შეგიძლია იგრძნო, მაგრამ ვერ თარგმნი, შეგიძლია განმარტო, მაგრამ ვერასოდეს დაასრულებ. ამით „კითხვა“ მედიტაციურ აქტად იქცევა. 

ასემიურ წერას ხშირად თან ახლავს სიჩუმის განცდა. მიუხედავად იმისა, რომ ტექსტს ჰგავს, ის ერთგვარ მდუმარებას ქმნის, რადგან მნიშვნელობის სიცხადე ქრება. ეს სიჩუმე შეიძლება იყოს მედიტაციური, სულიერი, იდუმალი ან შემაშფოთებელიც კი. ზოგისთვის ასემიური წერა ლოცვას ან რიტუალს ჰგავს. შეიძლება მოგვაგონებდეს წმინდა ხელნაწერებს, მაგიურ წარწერებს, დაკარგულ არქივებს ან სიზმარში ჩაწერილ უცნობ ენებს. ამავე დროს, ასემიური წერა პარადოქსულად უნივერსალურიცაა. თითოეული ადამიანი ნამუშევარს საკუთარი გამოცდილებით, მეხსიერებითა და ინტუიციით უახლოვდება.

ეს ფორმა ასევე საინტერესოა ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით. ადამიანის ტვინი ბუნებრივად ეძებს ნიშნებს და ცდილობს ყველაფერში აღმოაჩინოს ნაცნობი სტრუქტურა. ამიტომ, როდესაც ასემიურ წერას ვუყურებთ, ინსტინქტურად ვცდილობთ მის „წაკითხვას“ – ვეძებთ განმეორებებს, რიტმს, წესრიგს, სიმბოლოებს. ბევრი ხელოვანისთვის ასემიური წერა მხოლოდ ვიზუალური პრაქტიკა არ არის, არამედ ის სულიერი და მედიტაციური პროცესიცაა. განმეორებითი ნიშნების შექმნა, ცნობიერი კონტროლის დათმობა და ინტუიციური მოძრაობა ხშირად თავად ქმნის გამოცდილებას, სადაც მთავარი აღარ არის კომუნიკაცია, არამედ მთავარია “ყოფნა”. 

საბოლოოდ, ასემიური წერა მხოლოდ „წაუკითხავი ტექსტი“ არ არის. ეს არის ღრმა მხატვრული და ფილოსოფიური ჟესტი, რომელიც სვამს მნიშვნელოვან კითხვებს: შეუძლიათ თუ არა ნიშნებს ისაუბრონ ენის გარეშე? შეიძლება თუ არა არსებობდეს მნიშვნელობა თარგმანის გარეშე? შეუძლია თუ არა სიჩუმეს კომუნიკაცია? წერისა და გამოსახულების, ცოდნისა და საიდუმლოს შორის დგომით, ასემიური წერა გვაბრუნებს რაღაც ძალიან ძველთან – ადამიანის პირველ სურვილთან, დაეტოვებინა კვალი და ამ კვალში მოეძებნა აზრი. მისი მიზანი არ არის, რომ ამოხსნა შეძლო, არამედ მისი მიზანია,  უბრალოდ “შეხვდე”.

ქართულ თანამედროვე ხელოვნებაში ასემიური წერის ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო და საინტერესო მაგალითს მარიამ შაქარაშვილის შემოქმედებაში ვხვდებით. მისი შემოქმედება იკვლევს დამწერლობის იმ ფორმებს, სადაც ტექსტი გარდაიქმნება ვიზუალურ ენად, ნიშნებად, ჟესტებად, რიტმად და ენერგიად. შაქარაშვილი ქართულ დამწერლობას აღიქვამს არა როგორც სიტყვათა მატარებელს, არამედ როგორც მეხსიერებისა და შინაგანი მდგომარეობების მატერიალურ კვალს.

ეს მიმართულება მის შემოქმედებაში 2015 წელს იწყება, ნამუშევრით „ჰო და არა“. სწორედ ამ ნამუშევარში ჩნდება ინტერესი ენის, არჩევანისა და მნიშვნელობის არასტაბილურობის მიმართ. ათი წლის შემდეგ შექმნილ ტრიპტიქში „ჰო ან არა“ ხელოვანი კვლავ უბრუნდება ამავე თემას, თუმცა ამჯერად თავად არჩევანის ერთმნიშვნელოვნებას აყენებს ეჭვქვეშ. მისთვის ეს სიტყვები ერთდროულად გამოხატავს მთლიანობასაც და გაყოფასაც, თანხმობასაც და უარყოფასაც – მდგომარეობას, სადაც საზღვრები ერთმანეთში იშლება.

მარიამ შაქარაშვილის ასემიური პრაქტიკის მნიშვნელოვანი შთაგონების წყარო დრეზდენში, მის სახელოსნოში არსებულ ძველ ბუხარში აღმოჩენილი ნახევრად დამწვარი წერილები გახდა. ამ წერილების წაკითხვა თითქმის შეუძლებელი იყო, თუმცა სწორედ პირვანდელი მნიშვნელობის დაკარგვამ შესძინა მათ ახალი სიცოცხლე. წაშლილმა სიტყვებმა, დანაწევრებულმა ასოებმა და გაურკვეველმა ფრაგმენტებმა მხატვრისთვის ახალი ვიზუალური შესაძლებლობები გააჩინა. მოგვიანებით მან ეს მასალა თავისი  ბაბუის ხელნაწერებთან გააერთიანა და ამგვარად შექმნა ნამუშევრების ახალი სერია, სადაც პირადი მეხსიერება, არქივი და დაკარგული ენა ერთმანეთში გადაიზრდება.

ამ შემოქმედებითი ძიებების გაგრძელებაა მარიამ შაქარაშვილის სოლო გამოფენა „ძველი ბუხრის მოგონებები“, რომელიც M. K. Čiurlionis National Museum of Art-ის კაუნასის სურათების გალერეაში გაიხსნა. გამოფენა აერთიანებს ხელოვანის უახლეს ფერწერულ ტილოებსა და ობიექტებს, სადაც გაურკვეველი ნიშნები, დანაწევრებული ასოები და ტექსტის ფრაგმენტები აღარ ატარებენ კონკრეტულ მნიშვნელობას – ისინი უფრო მეხსიერების ნაკვალევს, ემოციურ ენერგიასა და დროის ფენებს ინახავენ. გამოფენის კურატორია Arturas Savickas, ხოლო ექსპოზიცია 21 ივნისამდე გაგრძელდება.

მარიამ შაქარაშვილის პრაქტიკა ნათლად აჩვენებს, როგორ შეიძლება დამწერლობამ უარი თქვას ინფორმაციის გადაცემაზე და გადაიქცეს განცდის, მეხსიერებისა და უხილავი გამოცდილებების ვიზუალურ მატარებლად – სივრცედ, სადაც კითხვა აღარ ნიშნავს გაგებას, არამედ შეგრძნებას.